Andrzej Billert, Miejska Pracownia Urbanistyczna
Adres: ul. Prusa 3, Poznań, telefon: +48 61 8684478 (priv.)

Wprowadzenie
Zagadnienia transportowe stanowią jedno z głównych obszarów aktywności władz miasta Poznania. Od 1990 roku zaczyna się na nowo zauważać transport rowerowy jako składnik ogólnomiejskiego systemu transportowego. Jednak docenianie znaczenia roweru w obsłudze transportowej miasta ma w Poznaniu bardzo długą tradycję.

Historia planowania sieci dróg rowerowych w Poznaniu
W latach trzydziestych natężenie ruchu rowerowego wynosiło 50% całego ruchu miejskiego. Z roku 1934 pochodzi plan dróg rowerowych dla Poznania w którym oprócz kilku kilometrów istniejących dróg rowerowych zatwierdzono 34 km nowych dróg rowerowych, a cała projektowana sieć dróg rowerowych wynosiła 70 km. Ruch rowerowy odgrywał bardzo ważną rolę szczególnie w dojazdach do pracy co znajdowało odzwierciedlenie również w strukturze sieci dróg rowerowych.

Podjęto również wówczas bardzo systematyczne prace nad rozwiązaniami dróg rowerowych w przestrzeni ulicy. Rozpoczęta budowa dróg rowerowych została zahamowana w okresie po drugiej wojnie światowej, kiedy to fascynacja motoryzacją spowodowała deprecjację roweru. Zlikwidowano wówczas znaczną część dróg rowerowych, które właściwie przestały być użytkowane.

Odrodzenie prac nad miejskim ruchem rowerowym
W latach osiemdziesiątych podejmowano próby reaktywowania miejskiego ruchu rowerowego, opracowano nawet dwie koncepcje rozwiązania sieci dróg rowerowych, jednak w wyniku całkowitego braku zainteresowania ze strony ówczesnych władz, żadnych wyników działania te nie przyniosły.

Odrodzenie zainteresowania ruchem rowerowym w Polsce, w tym również w Poznaniu, nastąpiło głównie z inicjatywy działaczy Polskiego Klubu Ekologicznego. Pismo PKE z 1990 r. zainicjowało podjęcie w Miejskim Biurze Planowania Przestrzennego, później przekształconym w Miejską Pracownię Urbanistyczną, prac mających na celu wprowadzenie transportu rowerowego w mieście. W chwili rozpoczęcia planowania dróg rowerowych po przełomie politycznym w 1989 r. ruch rowerowy w Poznaniu praktycznie nie istniał. Brakowało również polskich doświadczeń w zakresie projektowania i budowy dróg rowerowych. Dlatego wzorcem dla poznańskich rozwiązań w zakresie transportu rowerowego stały się miasta niemieckie i holenderskie.

Ponieważ nie można było budować dróg rowerowych stosownie do potoków ruchu rowerowego (ruchu rowerowego wówczas niemal nie było), dlatego z inicjatywy Komisji Ekologicznej Rady Miejskiej i Miejskiego Biura Planowania Przestrzennego w listopadzie 1990 r. ukazała się we wszystkich ówczesnych dziennikach poznańskich ankieta dotycząca ruchu rowerowego, w której mieszkańcy mieli wskazać na ulice szczególnie ważne dla podróży rowerowych.

Ankieta poprzedzona była wstępem przybliżającym czytelnikom ideę miejskiego ruchu rowerowego. Dodatkowym ważnym celem ankiety było również bezpośrednie włączenie mieszkańców do kształtowania własnego miasta.

Materiały z ankiety stały się podstawą do opracowania wstępnej koncepcji dróg rowerowych i szczegółowej propozycji rozwiązania głównej osi rowerowej Rataje-Centrum-Winogrady. Na bazie wyników ankiety i własnych prac projektowych Miejskie Biuro Planowania Przestrzennego przygotowało propozycje dotyczące budowy dróg rowerowych, które stały się podstawą do przyjęcia przez Radę Miasta w marcu 1991 roku uchwały w sprawie dróg rowerowych. Uchwała zobowiązywała jednostki odpowiedzialne za tworzenie planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego miasta do uwzględnienia dróg rowerowych jako istotnego jego elementu, oraz zobowiązywała Zarząd Miasta Poznania do podjęcia szybkich i zdecydowanych działań dla rozpoczęcia realizacji dróg rowerowych na osi rowerowej Rataje-Centrum-Winogrady (Piątkowo), łączącej dwa główne zespoły mieszkaniowe z centrum miasta. W celu koordynowania prac planistycznych, projektowych i wykonawczych dotyczących dróg rowerowych w lipcu 1991 roku powołano Pełnomocnika Zarządu Miasta ds. dróg rowerowych.

Budowa dróg rowerowych
W 1992 r. rozpoczęto budowę pierwszej trasy rowerowej z Rataj do centrum miasta, gdzie przed Urzędem Miejskim ustawiono stojaki dla rowerów. Jak pisała ówczesna prasa była to pierwsza droga rowerowa zbudowana po przemianach w Europie Środkowej. W kolejnych latach kontynuowano realizację dróg rowerowych, co pozwoliło ukończyć do 2000 roku, w zasadniczym przebiegu, główną oś rowerową określoną w uchwale z 1991 roku. Nie wykonano jednak w centrum ważnej drogi rowerowej będącej elementem osi, co znacznie obniża jej atrakcyjność. Równocześnie realizowano niezależne odcinki dróg rowerowych, najczęściej przy okazji budowy lub modernizacji ulic. Adaptowano także niektóre chodniki dla potrzeb ruchu rowerowego. Przewiduje się szybkie włączenie wszystkich odcinków dróg rowerowych w zintegrowany miejski system dróg rowerowych. W Poznaniu istnieje aktualnie ponad 30 km dróg rowerowych służących komunikacji codziennej. Są to jednak drogi rowerowe o różnym standardzie.

Miejskie turystyczne trasy rowerowe
Wielkie znaczenie dla szerokiego promowania miejskiego ruchu rowerowego ma turystyka rowerowa. Często pierwszy przejazd przez miasto odbywa się właśnie w celach turystycznych i staje się to zachętą do codziennego korzystania z roweru.

Bardzo duże znaczenie dla rozwoju miejskich turystycznych tras rowerowych miała inicjatywa budowy wychodzących z Poznania turystycznych tras rowerowych, zaproponowana przez ówczesnego Wojewodę Poznańskiego dr Włodzimierza Łęckiego.

W 1994 roku Wydział Kultury Fizycznej i Turystyki Urzędu Wojewódzkiego zrealizował szlak rowerowy z Poznania do Pobiedzisk, aktualnie przedłużony do Gniezna. Włączając się w te działania miasto Poznań zrealizowało miejski odcinek tej trasy. Jest ona wyposażona w trzy place parkingowo-rekreacyjne oraz kilka małych punków odpoczynkowych. Rolą miejskich turystycznych tras rowerowych jest stworzenie możliwości dobrego wypoczynku na rowerze w pobliżu miejsca zamieszkania. Istotną funkcją jaką mają spełniać turystyczne szlaki rowerowe jest również pokazanie interesujących walorów przyrodniczych najbliższego otoczenia - pięknych krajobrazów, ciekawych zabytków kulturowych i przyrodniczych, oraz historycznych zespołów osadniczych włączonych w obszar miasta.

Specjalne oznakowanie drogowskazami i tablicami rowerowymi miało dodatkowo służyć promocji turystyki i rekreacji rowerowej.

Aktualnie wychodzi z Poznania siedem turystycznych, oznakowanych tras rowerowych, które łączą się z pierścieniem rowerowym wokół Poznania.

Drogi rowerowe w "Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Poznania"
Koncepcja dróg rowerowych dla miasta Poznania stanowi integralny element "Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Poznania", które zostało uchwalone w listopadzie 1999 roku [20]. Każdy uchwalany plan miejscowy, musi być zgodny ze "Studium...", co powoduje, że budowa dróg rowerowych staje się elementem prawa miejscowego. Ma to bardzo istotne, dalekosiężne skutki dla rozwoju ruchu rowerowego w Poznaniu.

Kształtując system dróg rowerowych w "Studium...." przyjęto następujące zasady:

• Podróż rowerem pomiędzy dowolnymi punktami miasta musi być bezpieczna dla rowerzysty i jego otoczenia na całym odcinku trasy.
• Wydzielona droga rowerowa powinna być zastosowana w ulicach dla których prędkość ruchu samochodowego jest większa od 30 km/godz.
• Bezpieczne korzystanie z roweru powinno być zapewnione przez całą dobę i zasadniczo w ciągu całego roku.
• Połączenia rowerowe powinny być możliwie najkrótsze.
• Realizowane drogi rowerowe muszą być czytelne i wysokiej jakości.
• Głównym trasom rowerowym powinno się nadać możliwie wysoki priorytet.

Konsekwencją tak określonych założeń było dążenie do zbudowania stosunkowo gęstej sieci dróg rowerowych, a w obszarze ujętym w oczka sieci zapewnienie takich warunków dla ruchu rowerowego aby był on bezpieczny. Dlatego prędkość ruchu na ulicach znajdujących się w oczkach sieci dróg rowerowych powinny być nie większa niż 30 km/godz. Konstrukcja sieci dróg rowerowych musi być bardzo logiczna, aby rowerzysta nie miał trudności z wyborem najwłaściwszej, dla jego celu podróży, trasy. Dla zapewnienia bezpieczeństwa ruchu rowerowego przez całą dobę drogi rowerowe główne powinny przechodzić przez tereny zaludnione i dobrze oświetlone. Stąd dla codziennego ruchu rowerowego mniejsze znaczenie mają tzw. ciągi ekologiczne przebiegające przez tereny zielone z dala od głównych ulic.

Ustalono następującą hierarchię dróg rowerowych w zależności od funkcji pełnionej w obsłudze miejskiego transportu rowerowego:

• Drogi rowerowe główne łączą główne zespoły mieszkaniowe z centrum miasta (drogi promieniste), oraz zapewniają połączenia między głównymi zespołami mieszkaniowymi (ringi rowerowe)
• Drogi rowerowe zbiorcze obsługują większe obszary miejskie, doprowadzają ruch rowerowy do głównych dróg rowerowych.
• Drogi rowerowe lokalne obsługują ruch rowerowy na małych odległościach, stanowią uzupełnienie sieci dróg głównych i zbiorczych.

W "Studium..." zdefiniowane zostały tylko kierunki dwóch pierwszych grup dróg rowerowych, które mają podstawowe znaczenie dla ogólnomiejskiego transportu rowerowego

Z systemem dróg rowerowych komunikacji codziennej powiązane są miejskie turystyczne drogi rowerowe służące głównie wycieczkom w okresie sobotnio-niedzielnym i wakacyjnym. Planowane są one głównie w drogach bocznych, często przewiduje się ich prowadzenie atrakcyjnymi alejami, drogami leśnymi, traktami nadrzecznymi. Turystyczne drogi rowerowe mają łączyć obszary rezerwatów przyrodniczych, użytków ekologicznych i zespołów przyrodniczo-krajobrazowych. Wszystkie główne kierunki dróg rowerowych są ze sobą powiązane tworząc pierścień turystycznych dróg rowerowych pozwalający na długie wędrówki rowerowe po terenach zielonych wokół miasta. Pierścień turystycznych dróg miejskich zostanie powiązany z istniejącymi i planowanymi zamiejskimi drogami rowerowymi.

Przez Poznań przebiegają dwie międzynarodowe drogi rowerowe sieci EuroVelo określone przez Międzynarodową Federację Cyklistów: Trasa Stolic nr 2 od Dublina do Moskwy i Trasa Bałtyk - Adriatyk nr 9 od Gdańska do Puli. Prowadzone są one przez najciekawsze tereny miejskie: Stare Miasto, Ostrów Tumski, tereny nad Maltą.

Bardzo ważnym elementem "Studium..." są zapisy dotyczące działań wdrożeniowych. Zauważa się w "Studium...", że w obecnej sytuacji dużych miasta nie ma prostych rozwiązań w zakresie transportu, ponieważ różne grupy mieszkańców reprezentują odmienne podejście dotyczące zagospodarowania ulic, stąd każde nowe rozwiązanie dotyczące wykorzystania przestrzeni ulicy, w tym związane z budową dróg rowerowych powinno być poprzedzone szeroką dyskusją społeczną.

Polityka transportowa
W listopadzie 1999 roku Rada Miasta Poznania przyjęła uchwałę w sprawie przyjęcia i wdrażania polityki transportowej Poznania [21]. Podkreśla się w niej między innymi duże znaczenie transportu rowerowego dla obsługi komunikacyjnej miasta. Zgodnie z zaleceniami zawartymi w uchwale opracowany został "Program realizacyjny do uchwały Rady Miasta Poznania w sprawie przyjęcia i wdrażania polityki transportowej Poznania w zakresie systemu dróg rowerowych".